Trong cuốn sách “Mô hình Yemen: Tại sao chính sách của Mỹ thất bại ở Trung Đông” (The Yemen Model: Why U.S. Policy Has Failed in the Middle East) được Nhà xuất bản Đại học Yale (Mỹ) phát hành năm 2024, tác giả Alexandra Star đã mang đến một góc nhìn phê phán sắc sảo về sự can dự của Mỹ tại quốc gia này. Với độ dày gần 280 trang, cuốn sách không chỉ là một bản tường thuật lịch sử mà còn là lời cảnh báo về những hệ lụy khi chính sách đối ngoại tách rời khỏi thực tế nhân sinh địa phương.
Nội dung cuốn sách dẫn dắt người đọc đi từ lược sử can thiệp ngoại bang đến những diễn biến phức tạp trong nội bộ Yemen qua ba đời chính quyền Mỹ. Đáng chú ý, Stark giải mã khái niệm “Mô hình Yemen” - vốn từng được các nhà hoạch định chính sách Mỹ kỳ vọng là hình mẫu lý tưởng cho việc chuyển đổi chính trị sau Mùa xuân Arập (2011), thực chất chỉ là một “thành công tạm thời” cho đến khi Yemen rơi vào vòng xoáy nội chiến năm 2014.
Cuốn sách được cấu trúc thành 10 chương, cụ thể như sau:
Chương 1: Lược sử sự can thiệp từ bên ngoài vào các cuộc chiến ở Yemen;
Chương 2: Cuộc chiến chống khủng bố của Mỹ tại Yemen;
Chương 3: Mùa xuân Arập, Sự sụp đổ của Arập: Chuyển đổi chính trị và sự thất bại của Hội nghị Đối thoại Quốc gia, 2011-2014;
Chương 4: Các cuộc chiến tranh ủy nhiệm khu vực trước năm 2015;
Chương 5: Sa lầy vào “Hỗn loạn”: Nội chiến Yemen, 2015-2021;
Chương 6: “Những cuộc chiến ngớ ngẩn”: Cuộc chiến của Chính quyền Obama ở Yemen;
Chương 7: Áp lực tối đa: Cuộc chiến của Chính quyền Trump ở Yemen;
Chương 8: Quốc hội và Liên minh Vận động vì Yemen;
Chương 9: Chính quyền Biden: Cơ hội nào cho ngoại giao?
Chương 10: Bài học kinh nghiệm.
Xuyên suốt cuốn sách, tác giả A.Stark chỉ ra rằng nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự thất bại trong chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực là Mỹ quá sa đà vào mục tiêu chống khủng bố và hỗ trợ các đối tác an ninh khu vực để kiềm chế Iran và lực lượng Houthi mà thiếu quan tâm đến sự an toàn và thịnh vượng của người dân Yemen. Nghịch lý này thể hiện rõ nét nhất dưới thời Chính quyền Obama: dù phản đối mạnh mẽ “những cuộc chiến ngớ ngẩn” và những cam kết khi tranh cử về việc cắt giảm sự hiện diện quân sự của Mỹ ở Trung Đông, song chính B.Obama lại biến Yemen thành ưu tiên hàng đầu trong các chiến dịch chống khủng bố, tạo tiền đề cho sự sa lầy sâu hơn của Mỹ sau này. Qua việc phân tích những sai lầm chính sách của Mỹ trong quá khứ, tác giả rút ra ba bài học mang tính định hướng cho việc thực hiện các chính sách của Mỹ tại Yemen nói riêng và cả khu vực Trung Đông nói chung, cụ thể như sau:
Thứ nhất, tái lập các ưu tiên chiến lược đối với khu vực. A.Stark cho rằng Mỹ cần từ bỏ các giải pháp ngắn hạn cho các xung đột và khủng hoảng cục bộ để tập trung giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của xung đột dân sự dai dẳng, đồng thời thúc đẩy một tiến trình hòa bình toàn diện có sự hiện diện và tiếng nói của tất cả các phe phái.
Thứ hai, sử dụng ảnh hưởng ngoại giao nhất quán. Tác giả cho rằng Mỹ nên khéo léo sử dụng ảnh hưởng của mình trên thế giới, bao gồm việc duy trì áp lực một cách thận trọng và nhất quán lên các chế độ quân chủ vùng Vịnh, đặc biệt là Arập Xêút và Các Tiểu vương quốc Arập thống nhất (UAE), để ngăn chặn sự leo thang xung đột ở khu vực.
Thứ ba, áp lực bên ngoài và bên trong có thể thay đổi chính sách của Mỹ. A.Stark dẫn chứng rằng một số quyết định của Quốc hội và phong trào phản chiến của Mỹ đã khiến cho Chính quyền Obama phải thay đổi một phần chính sách đối với Yemen. Tác giả cũng đồng thời cáo buộc giới truyền thông phương Tây quá sa đà vào khía cạnh quân sự của cuộc xung đột Yemen mà xem nhẹ các yếu tố văn hóa, nhân đạo và xã hội. Theo tác giả, việc đưa tin toàn diện về cuộc xung đột có thể tác động gián tiếp đến cách tiếp cận chính sách của Washington đối với khu vực.
Tác giả kết luận rằng, tầm quan trọng của vấn đề Yemen trong chính sách Trung Đông của Mỹ đã gia tăng từ sau sự kiện 11-9 do lo ngại về sự lan rộng của chủ nghĩa khủng bố xuyên biên giới. Tuy nhiên, “mô hình Yemen” bộc lộ sự phá sản hoàn toàn cả về mặt chiến lược lẫn đạo đức: Thay vì mang lại sự ổn định, chính sách can thiệp của Mỹ chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng chia cắt đất nước và tạo điều kiện cho các nhóm vũ trang, đặc biệt là lực lượng Houthi, ngày càng bành trướng thế lực. Con đường dẫn đến hòa bình ở Yemen vẫn còn rộng mở, đã đến lúc Mỹ nên theo đuổi chính sách ngoại giao toàn diện và tái định hình tư duy chiến lược tổng thể đối với khu vực Trung Đông.
Cuốn sách của tác giả A.Stark là công trình nghiên cứu học thuật có giá trị tham khảo thiết thực đối với các nhà nghiên cứu, các chuyên gia về chính trị, quan hệ quốc tế và các nhà hoạch định chính sách đương đại./.
Thu Thủy, Viện TTKH tóm lược và giới thiệu