Bộ luật hình sự năm 2015 được Quốc hội khóa XIII, Kỳ họp thứ 10 thông qua ngày 27/11/2015 và đã qua 2 lần sửa đổi, bổ sung vào năm 2017, năm 2025 (sau đây gọi là Bộ luật hình sự năm 2015). Việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật hình sự nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa, xử lý tội phạm, bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân, góp phần hiện thực hoá mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”.
Bộ Công an là đơn vị được giao chủ trì xây dựng Dự thảo Bộ luật hình sự (sửa đổi) năm 2026 (sau đây gọi là Dự thảo). Trên cơ sở đổi mới tư duy lập pháp hình sự, lấy hiệu quả phòng ngừa tội phạm làm trung tâm, kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo của pháp luật hình sự, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh mới, Dự thảo được xây dựng với nhiều điểm mới nổi bật, cụ thể:
Thứ nhất, về bố cục: Dự thảo gồm 03 phần, 25 chương, 415 điều; so với Bộ luật hình sự năm 2015, đã bỏ 08 điều, bổ sung 14 điều mới, sửa đổi, bổ sung 301 điều, giữ nguyên 100 điều.
Thứ hai, về nội dung: Dự thảo ghi nhận nhiều điểm sửa đổi, bổ sung quan trọng, cụ thể:
Dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 06 tội danh, gồm:
Như vậy, sẽ còn lại 4 tội danh áp dụng hình phạt tử hình là: Tội phản bội Tổ quốc (Điều 92); Tội giết người (Điều 106); Tội khủng bố (Điều 289); Tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 235).
Dự thảo đề xuất nghiên cứu tăng gấp đôi mức phạt tiền và mức định lượng tiền trong cấu thành định tội tại một số tội danh của Bộ luật hình sự.
Đây là một trong những nội dung có ý nghĩa chính sách nổi bật của dự thảo Bộ luật hình sự (sửa đổi) năm 2026.
Cụ thể là:
- Mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới và mô hình kinh doanh mới trên cơ sở thể chế hoá quan điểm của Đảng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
- Mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng vũ trang, nhằm thể chế Đề án Bảo vệ cán bộ, chiến sỹ thuộc lực lượng vũ trang đã được Bộ Chính trị thông qua và phục vụ việc nội luật hóa Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.
Một điểm mới đáng chú ý khác là dự thảo đề xuất bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đối với người được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự khi đã đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định. Quy định mới này nhằm thực hiện các quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, dự thảo Bộ luật hình sự và Nghị quyết số 29/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và xử lý các khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng kéo dài.
Dự thảo đề xuất bổ sung quy định cho phép Tòa án chuyển hình phạt cải tạo không giam giữ thành hình phạt tù trong trường hợp người bị kết án cố ý vi phạm nghĩa vụ trong thời gian chấp hành án.
6. Bổ sung quy định về nhóm tội phạm có tổ chức
Khái niệm “Nhóm tội phạm có tổ chức” (Điều 18) và Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức (Điều 311). Việc bổ sung thêm khái niệm và điều luật quy định về hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức tội phạm tạo ra cơ sở pháp lý vững chắc để phòng ngừa tội phạm một cách chủ động từ sớm, từ xa; góp phần nâng cao rõ rệt hiệu quả trong công tác phát hiện các băng nhóm, tổ chức tinh vi, đồng thời tăng cường tính răn đe và nghiêm minh khi xử lý hành vi vi phạm pháp luật có tổ chức. Ngoài ra, quy định này cũng hoàn toàn phù hợp với Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia mà Việt Nam là thành viên.
Dự thảo bổ sung 07 tội danh mới: gồm: (1) Tội vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Điều 182); (2) Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân (Điều 281); (3) Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân (Điều 282); (4) Tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa (Điều 191); (5) Tội phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (Điều 291); (6) Tội tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (Điều 292); (7) Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức (Điều 311).
Việc bổ sung 07 tội danh này nhằm kịp thời đấu tranh với các hành vi nguy hiểm cho xã hội mới phát sinh nhất là các tội phạm liên quan đến quyền lợi người tiêu dùng, dữ liệu cá nhân, công nghệ cao, không gian mạng, tài sản mã hóa, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt…, đồng thời tiếp tục nội luật hóa các điều ước công ước, khuyến nghị của các tổ chức quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
8. Xóa bỏ một số tội danh và nhập một số tội danh để bảo đảm tính thống nhất của Bộ luật
Bên cạnh việc bổ sung tội danh mới, dự thảo đồng thời đề xuất xóa bỏ một số tội danh không còn phù hợp với yêu cầu quản lý xã hội và chính sách hình sự trong giai đoạn hiện nay.
Dự thảo dự kiến bỏ các tội danh:
Đề xuất nhập một số tội danh gộp một số tội danh, gồm: Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113) và Tội khủng bố (Điều 299); Tội cố ý làm lộ bí mật công tác quân sự (Điều 404) và Tội chiếm đoạt, mua bán hoặc tiêu huỷ tài liệu bí mật công tác quân sự (Điều 405); Tội vô ý làm lộ bí mật công tác quân sự (Điều 406) và Tội làm mất tài liệu bí mật công tác quân sự (Điều 407) xuất phát từ sự tương đồng về khách thể, chủ thể, hình thức lỗi và tính chất của hành vi phạm tội. Do đó, việc gộp các tội danh nói trên sẽ bảo đảm Bộ luật hình sự được thống nhất và ngắn gọn hơn.
Dự thảo Bộ luật hình sự (sửa đổi) năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử, thể hiện sự bứt phá mạnh mẽ trong quá trình xây dựng và hoàn thiện chính sách hình sự của Nhà nước ta; đã bám sát, thể chế hóa toàn diện quan điểm, chủ trương của Đảng. Các nội dung sửa đổi tập trung vào các khách thể có ý nghĩa đặc biệt quan trọng như: an ninh quốc gia, an ninh chế độ, an ninh mạng…; đồng thời, tiếp tục thể chế hóa các nhiệm vụ về cải cách tư pháp; xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật về phòng, chống tội phạm; đáp ứng yêu cầu về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; chủ trương bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Ban Thanh tra tổng hợp, biên soạn từ: https://duthaoonline.quochoi.vn/dt/bo-luat-hinh-su-sua-doi và https://bocongan.gov.vn