Hội thảo khoa học “Vai trò, vị thế của nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn khi bước vào kỷ nguyên mới của dân tộc”

Cùng chủ trì có GS,TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; PGS,TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ quốc gia. Tham dự Hội thảo có đồng chí Vũ Hải Quân, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài Học viện.

PGS,TS Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Giám đốc thường trực Học viện phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo

Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, PGS,TS Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Giám đốc thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh, nhân loại đang bước vào giai đoạn chuyển dịch sâu sắc của thời đại với sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và những biến đổi mạnh mẽ về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, cùng các thách thức toàn cầu ngày càng phức tạp. Bối cảnh đó vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy khoa học, nâng tầm lý luận, phương pháp và cách tiếp cận nghiên cứu.

Trong tiến trình ấy, khoa học xã hội và nhân văn giữ vai trò đặc biệt, giúp con người hiểu chính mình, hiểu xã hội, nhận diện các quy luật vận động và định hướng sự phát triển hài hòa, bền vững, mang tính nhân văn. Nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực này không chỉ tạo dựng tri thức mà còn củng cố hệ giá trị, giữ gìn bản sắc, định hình tương lai và là nền tảng cho hoạch định đường lối, chính sách phát triển của mỗi quốc gia.

PGS,TS Đoàn Minh Huấn khẳng định hệ thống tri thức lý luận chính là “hệ điều hành” của mọi chiến lược phát triển. Thiếu nền tảng khoa học xã hội và nhân văn vững chắc sẽ dẫn đến phát triển thiếu định hướng, đổi mới thiếu bền vững và hội nhập thiếu bản lĩnh. Trong thời đại AI và tự động hóa, vai trò của khoa học xã hội và nhân văn càng không thể thay thế, bởi các giá trị cốt lõi như đạo đức, chuẩn mực xã hội, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội chỉ có thể được soi sáng bằng nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn và sâu sắc. 

Đoàn Chủ trì hội thảo

Theo PGS,TS Đoàn Minh Huấn, nghiên cứu cơ bản không chỉ nhằm trả lời câu hỏi “cái gì” và “như thế nào”, mà còn hướng đến "vì sao" của mọi hiện tượng xã hội. Nó là gốc rễ của tri thức khoa học. Không có nghiên cứu cơ bản, chúng ta không thể có nền tảng lý luận vững chắc để phát triển nghiên cứu ứng dụng hoặc hoạch định chính sách.

PGS,TS Đoàn Minh Huấn nhấn mạnh trách nhiệm của các cơ quan nghiên cứu chiến lược như Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Quỹ NAFOSTED trong việc coi nghiên cứu cơ bản là nhiệm vụ trung tâm, đồng thời kêu gọi tăng cường hợp tác liên ngành, liên cơ quan, mở rộng trao đổi học thuật quốc tế, đổi mới phương pháp nghiên cứu, ứng dụng công nghệ số và xây dựng mạng lưới khoa học mở, hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới.

PGS,TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) tham luận tại hội thảo

Phát biểu tại hội thảo, PGS,TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) cho rằng, nghiên cứu cơ bản trong khoa học, xã hội và nhân văn có 4 vai trò lớn: 

Thứ nhất, nền tảng tri thức khoa học mới như làm rõ bản chất các hiện tượng xã hội, văn hóa, con người; xây dựng hệ thống khái niệm, lý thuyết, phương pháp - nền tảng cho toàn bộ khoa học xã hội và nhân văn; góp phần định hình các “khung phân tích” mà nghiên cứu ứng dụng và hoạch định chính sách dựa vào.

Thứ hai, cơ sở khoa học cho hoạch định đường lối, chính sách như cung cấp bằng chứng thực nghiệm, phân tích định tính - định lượng giúp hoạch định chính sách xã hội, văn hóa, giáo dục, an sinh, phát triển bền vững; dự báo xu thế, nhận diện rủi ro và lựa chọn quyết sách tối ưu; đóng góp cho thiết kế các chương trình phát triển con người, cải cách thể chế, chuyển đổi số, văn hóa số.

Thứ ba, nâng cao năng lực học thuật và chất lượng nguồn nhân lực nghiên cứu. Đây là môi trường đào tạo và rèn luyện thế hệ nhà khoa học mới; tạo động lực xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu liên ngành.

Thứ tư, đóng góp vào tri thức toàn cầu như giới thiệu các dữ liệu thực nghiệm, điển hình phát triển và kinh nghiệm Việt Nam ra quốc tế; phản biện và bổ sung lý thuyết quốc tế từ góc nhìn Việt Nam và châu Á; tham gia giải quyết các vấn đề toàn cầu: phát triển bền vững, biến đổi khí hậu, di cư, bất bình đẳng, biến động xã hội, văn hóa số.

TS Đào Ngọc Báu, Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế tham luận tại hội thảo

Trong tham luận “Hội nhập quốc tế và sứ mệnh của khoa học xã hội và nhân văn: từ tiếp nhận tri thức đến đóng góp học thuyết Việt Nam”, TS Đào Ngọc Báu khẳng định hội nhập quốc tế đang làm thay đổi sâu sắc không gian tri thức toàn cầu, trong đó tri thức khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) không chỉ là nguồn lực học thuật mà còn trở thành một “quyền lực mềm”, gắn chặt với năng lực định hình diễn ngôn, mô hình phát triển và vị thế quốc gia.

Đồng chí Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế chỉ ra rằng, trong hơn ba thập niên đổi mới, KHXH&NV Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong tiếp nhận tri thức, đa dạng hóa lý thuyết và phương pháp nghiên cứu, từng bước hội nhập vào các mạng lưới học thuật khu vực và quốc tế. Tuy nhiên, quá trình này vẫn bộc lộ những hạn chế mang tính cấu trúc, nổi bật là nguy cơ lệ thuộc tri thức, thiếu các nghiên cứu lý luận nền tảng và chưa hình thành được những khung học thuyết nội sinh có sức lan tỏa quốc tế.

Từ thực tiễn đó, TS Đào Ngọc Báu nhấn mạnh sứ mệnh chiến lược của KHXH&NV Việt Nam trong giai đoạn mới là phải chuyển từ vai trò tiếp nhận và bản địa hóa tri thức sang chủ động sáng tạo và đóng góp học thuyết Việt Nam. Đây là yêu cầu không chỉ về mặt học thuật mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với bảo đảm độc lập, tự chủ về tư tưởng, nâng cao chất lượng hoạch định chính sách và khẳng định vị thế quốc gia trong cạnh tranh tri thức toàn cầu.

Tham luận đề xuất ba định hướng lớn để hiện thực hóa sứ mệnh này: đổi mới cơ chế đầu tư và đánh giá khoa học theo hướng ưu tiên nghiên cứu lý luận nền tảng dài hạn; cải cách đào tạo nhằm hình thành đội ngũ học giả có tư duy phê phán, năng lực xây dựng khung lý thuyết và nghiên cứu liên ngành; đồng thời đẩy mạnh quốc tế hóa nghiên cứu và công bố, từng bước quảng bá và “xuất khẩu” học thuyết Việt Nam ra không gian học thuật thế giới.

Đại biểu tham dự hội thảo

Đại biểu tham dự hội thảo

Hội thảo là diễn đàn trí tuệ, không gian học thuật quan trọng, nơi các ý tưởng khoa học được trao đổi, các luận điểm được phân tích, tranh luận và những vấn đề mới của thực tiễn nghiên cứu được gợi mở. Thông qua hội thảo, Ban Tổ chức kỳ vọng đạt được những kết quả thiết thực, có ý nghĩa khoa học và giá trị lâu dài đối với sự phát triển của khoa học xã hội và nhân văn nước nhà.

Tại Hội thảo, các nhà khoa học trao đổi, thảo luận và nhận diện sâu sắc hơn vai trò và giá trị của nghiên cứu cơ bản trong khoa học xã hội và nhân văn - một lĩnh vực giữ vai trò định hướng tư tưởng, chính sách và sự phát triển của đất nước. Đồng thời đề xuất những định hướng chiến lược cho sự phát triển của ngành trong thời gian tới phù hợp với bối cảnh mới và những yêu cầu mới của thời đại.

Trên cơ sở thảo luận khoa học nghiêm túc và trách nhiệm, hội thảo sẽ kiến nghị những giải pháp thiết thực nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu của các cơ quan, tổ chức và đội ngũ khoa học trong cả nước. Quan trọng hơn, những kết quả thu được sẽ góp phần tạo thêm động lực cho công cuộc đổi mới sáng tạo, củng cố nền tảng tri thức và thúc đẩy sự phát triển bền vững của quốc gia.

Đại biểu chụp ảnh chung