Giới thiệu sách: "Chủ nghĩa tư bản ăn thịt người" và những khủng hoảng của thế giới đương đại

Điểm xuất phát lý luận của Fraser là sự phê phán cách hiểu truyền thống về chủ nghĩa tư bản như một hệ thống kinh tế thuần túy dựa trên sản xuất hàng hóa và bóc lột lao động làm thuê. Kế thừa tinh thần của Karl Marx nhưng mở rộng biên độ phân tích, Fraser đề xuất nhìn nhận chủ nghĩa tư bản như một “trật tự xã hội định chế hóa” (institutionalized social order), bao trùm và chi phối nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống.

Ẩn dụ “ăn thịt người” và biểu tượng con rắn Ouroboros tự ăn đuôi mình được Fraser sử dụng để mô tả một hệ thống vận hành bằng cách tiêu thụ chính những điều kiện nền tảng cho sự tồn tại của nó. Theo bà, chủ nghĩa tư bản vận hành bằng cách thiết lập một sự phân tách mang tính thể chế giữa lĩnh vực kinh tế - nơi diễn ra sản xuất, trao đổi và tích lũy tư bản - với các lĩnh vực khác vốn bị coi là “phi kinh tế” như tự nhiên, tái sản xuất xã hội, đời sống chính trị và các quan hệ chủng tộc. Tuy nhiên, sự phân tách này chỉ mang tính bề ngoài, bởi trên thực tế, hệ thống kinh tế phụ thuộc một cách căn bản vào các lĩnh vực “hậu trường” này để tồn tại và phát triển. Chính việc phủ nhận sự phụ thuộc đó đã khiến chủ nghĩa tư bản liên tục khai thác quá mức các nguồn lực xã hội và tự nhiên, từ đó dẫn đến những khủng hoảng mang tính hệ thống.

Triển khai luận điểm này, Fraser xác định bốn “điều kiện nền tảng” của chủ nghĩa tư bản, bao gồm: tái sản xuất xã hội, tự nhiên, quyền lực chính trị và các hình thức tước đoạt mang tính chủng tộc. Một là tái sản xuất xã hội - tức các hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng, duy trì đời sống - là điều kiện không thể thiếu để tái tạo lực lượng lao động, nhưng lại thường bị xem nhẹ và không được trả công tương xứng. Điều này đặc biệt rõ trong lịch sử phân công lao động theo giới, khi phụ nữ đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc trong gia đình mà không được ghi nhận như một đóng góp kinh tế. Hai là môi trường tự nhiên bị chủ nghĩa tư bản coi như một nguồn tài nguyên vô tận, có thể khai thác mà không cần bù đắp, dẫn đến khủng hoảng sinh thái ngày càng nghiêm trọng. Ba là các thiết chế chính trị - từ nhà nước đến hệ thống pháp luật - đóng vai trò bảo đảm cho quá trình tích lũy tư bản, nhưng lại thường bị trình bày như những thực thể trung lập. Cuối cùng, các hình thức tước đoạt, đặc biệt là trên cơ sở chủng tộc và thuộc địa, cho thấy chủ nghĩa tư bản không chỉ dựa vào bóc lột lao động trong thị trường mà còn dựa vào các hình thức chiếm đoạt ngoài thị trường.

Từ việc phân tích bốn điều kiện nền tảng này, Fraser đi đến một nhận định quan trọng mang tính quyết định: chủ nghĩa tư bản không chỉ tạo ra các mâu thuẫn kinh tế mà còn sản sinh ra một loạt các “đấu tranh ranh giới” - tức những xung đột xã hội xoay quanh việc xác định và tái xác định ranh giới giữa các lĩnh vực kinh tế và phi kinh tế. Chính trong các cuộc đấu tranh này, các phong trào xã hội như nữ quyền, môi trường, chống phân biệt chủng tộc hay dân chủ hóa không còn là những hiện tượng rời rạc, mà được liên kết với nhau trong một cấu trúc tổng thể của khủng hoảng tư bản chủ nghĩa. Bằng cách đó, Fraser phê phán xu hướng phân mảnh của chính trị tiến bộ đương đại, khi các phong trào thường chỉ tập trung vào một vấn đề riêng lẻ mà thiếu một tầm nhìn hệ thống về nguyên nhân sâu xa của các bất công xã hội.

Một điểm đáng chú ý trong lập luận của Fraser là việc bà đặt các mâu thuẫn hiện nay vào một tiến trình lịch sử dài hạn. Theo đó, chủ nghĩa tư bản đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau, từ giai đoạn thương mại, giai đoạn tự do - thực dân, đến giai đoạn quản lý bởi nhà nước sau Chiến tranh thế giới thứ hai và cuối cùng là giai đoạn tân tự do tài chính hóa từ cuối thế kỷ XX đến nay. Ở mỗi giai đoạn, các ranh giới giữa sản xuất và tái sản xuất, giữa xã hội và tự nhiên, giữa kinh tế và chính trị đều được thiết lập theo những cách khác nhau, nhưng đều dẫn đến mâu thuẫn nội tại và các cuộc khủng hoảng định kỳ. Đặc biệt, trong giai đoạn tân tự do, những mâu thuẫn này trở nên gay gắt hơn khi các cơ chế bảo vệ xã hội bị suy yếu, trong khi áp lực tích lũy tư bản ngày càng gia tăng.

Từ góc độ này, các hiện tượng như khủng hoảng khí hậu, sự suy thoái của các thể chế dân chủ hay tình trạng quá tải trong đời sống gia đình không còn là những vấn đề riêng biệt, mà là các biểu hiện khác nhau của một cuộc khủng hoảng tổng thể. Fraser mô tả tình trạng này như một “mạng lưới thống trị rối rắm và rối loạn chức năng”, trong đó các yếu tố kinh tế, xã hội, chính trị và sinh thái đan xen lẫn nhau. Chính vì vậy, mọi nỗ lực giải quyết từng vấn đề riêng lẻ mà không đặt trong bối cảnh tổng thể đều khó có thể đạt được hiệu quả lâu dài.

Tuy nhiên, điểm đặc sắc của Cannibal Capitalism không chỉ nằm ở việc chẩn đoán khủng hoảng, mà còn ở việc mở ra một hướng tiếp cận mới cho các dự án chính trị tiến bộ. Fraser cho rằng, cần phải tái cấu trúc lại các mối quan hệ giữa kinh tế và các điều kiện nền tảng của nó, đồng thời xây dựng một hình thức dân chủ sâu rộng hơn, trong đó các quyết định quan trọng về kinh tế và xã hội được đưa ra thông qua sự tham gia thực chất của người dân. Bên cạnh đó, bà nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuyển từ mô hình tăng trưởng vô hạn sang một mô hình phát triển bền vững, đặt trọng tâm vào phúc lợi xã hội và cân bằng sinh thái.

Dẫu vậy, chính Fraser cũng thừa nhận rằng, việc hiện thực hóa những định hướng này là một thách thức lớn.

Cuốn sách vì thế kết thúc không phải bằng một chương trình hành động cụ thể, mà bằng một loạt câu hỏi mở về khả năng hình thành một dự án đối kháng đủ mạnh để thay thế trật tự hiện tại. Điều này có thể được xem là một hạn chế, nhưng đồng thời cũng phản ánh trung thực tính phức tạp của vấn đề: Nếu chủ nghĩa tư bản là một hệ thống bao trùm toàn bộ đời sống xã hội, thì việc vượt qua nó đòi hỏi không chỉ những cải cách chính sách mà còn một sự chuyển đổi sâu sắc về nhận thức và tổ chức xã hội.

Nhìn tổng thể, Cannibal Capitalism là một công trình có giá trị lý luận và thực tiễn cao, đặc biệt trong việc cung cấp một khung phân tích toàn diện để hiểu các khủng hoảng đương đại. Với văn phong rõ ràng, lập luận mạch lạc và khả năng tổng hợp nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau, cuốn sách không chỉ góp phần làm phong phú thêm truyền thống phê phán của chủ nghĩa Marx mà còn mở ra những hướng tiếp cận mới cho việc nghiên cứu và hành động trong thế kỷ XXI. Đây là một tài liệu quan trọng đối với những ai quan tâm đến các vấn đề công lý xã hội, phát triển bền vững và tương lai của các thiết chế dân chủ trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

-------------

Sách hiện có tại Thư viện Viện Thông tin khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.