Hội thảo khoa học: “Công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử đảng bộ địa phương; lịch sử truyền thống ban, ngành, đoàn thể trong bối cảnh mới”

PGS,TS Lê Hải Bình phát biểu đề dẫn Hội thảo

Dự và chủ trì Hội thảo có đồng chí: PGS,TS Lê Hải Bình, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Giám đốc thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; đồng chí Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành uỷ Thành phố Hồ Chí Minh; PGS,TS Hoàng Anh, Vụ trưởng Vụ Quản lý khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; PGS,TS Nguyễn Danh Tiên, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.

Tham dự Hội thảo có đại diện thường trực một số tỉnh/thành ủy; đại diện lãnh đạo Ban Tuyên giáo các tỉnh/thành ủy; các nhà khoa học đến từ: Viện Chiến lược và Lịch sử Quốc phòng Việt Nam, Viện Lịch sử Đảng, Vụ Quản lý khoa học, các Học viện Chính trị khu vực II, III, IV thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; đại diện lãnh đạo và cán bộ Phòng Lý luận Chính trị, Lịch sử Đảng; đại diện lãnh đạo một số xã, phường, đặc khu tiêu biểu; Tạp chí Lý luận Chính trị; Tạp chí Lịch sử Đảng và một số cơ quan báo chí.

Quang cảnh Hội thảo

Phát biểu chào mừng Hội thảo, đồng chí Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, công tác nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền, giáo dục lịch sử Đảng giữ vai trò quan trọng trong công tác xây dựng Đảng, góp phần nâng cao nhận thức, giáo dục truyền thống cách mạng, bồi dưỡng lòng yêu nước và củng cố niềm tin của cán bộ, đảng viên, nhân dân vào sự nghiệp đổi mới. Hiện nay, việc thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp dẫn đến sự thay đổi về cơ cấu, tên gọi tổ chức các cấp, bộ, ban, ngành trong cả nước. Thực tế này đặt ra nhiều vấn đề mới cần thống nhất trong nhận thức và quan điểm chỉ đạo đối với công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng. 

Trình bày Báo cáo đề dẫn tại Hội thảo, PGS,TS Lê Hải Bình, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Giám đốc thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh khái quát bối cảnh đặc biệt của công tác lịch sử Đảng giai đoạn hiện nay và nhấn mạnh, việc sắp xếp đơn vị hành chính và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền và giáo dục lịch sử Đảng. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để nhìn lại phương pháp, cách thức tổ chức và hiệu quả của công tác lịch sử Đảng trong điều kiện mới. Điều quan trọng là, phải thống nhất nhận thức: địa giới có thể thay đổi, tổ chức có thể thay đổi, nhưng lịch sử không đứt đoạn. Những giá trị lịch sử và truyền thống được hình thành qua các thời kỳ lịch sử cần được nhận diện, bảo tồn và kế thừa; đồng thời, những vấn đề mới do thực tiễn đặt ra cũng cần được nghiên cứu, lý giải một cách khoa học.

Đồng chí Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành uỷ Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu khai mạc Hội thảo

Với 47 báo cáo tham luận, trong đó có 6 báo cáo tham luận trực tiếp và 4 ý kiến trao đổi thảo luận tại Hội thảo, các đại biểu đã đi sâu phân tích nhiều nội dung về nhận thức và cách làm, kinh nghiệm tổ chức nghiên cứu, biên soạn công trình lịch sử Đảng bộ địa phương, lịch sử truyền thống ban, ngành, đoàn thể, đồng thời nhận diện rõ hơn những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hướng dẫn và tháo gỡ trong thực tiễn. Các ý kiến đã tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, gắn lý luận với thực tiễn, giữa yêu cầu khoa học của công tác lịch sử Đảng với những vấn đề cụ thể đang đặt ra tại các địa phương, cơ quan, đơn vị sau sắp xếp đơn vị. Đặc biệt, các ý kiến đã tập trung làm rõ những vấn đề mới về nhận thức, đối tượng, phạm vi, tư liệu, phương pháp nghiên cứu; cách thức tổ chức lực lượng nghiên cứu, biên soạn các công trình lịch sử trong điều kiện mới.

Bài viết của PGS,TS Nguyễn Danh Tiên, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh: Công tác lịch sử Đảng tuyệt đối không phải là thao tác kỹ thuật ghi chép sự kiện thuần túy mà là một bộ phận cấu thành hữu cơ, then chốt của công tác tư tưởng - lý luận, có tính chiến đấu cao theo tinh thần Chỉ thị số 20-CT/TW ngày 18-1-2018 của Ban Bí thư. Khi một đơn vị hành chính dừng hoạt động dưới tên gọi cũ, cuốn Lịch sử Đảng bộ chính là “chứng minh thư nhân dân bền vững nhất”. Lịch sử Đảng đóng vai quan trọng, là “chất keo gắn kết” thắt chặt khối đại đoàn kết nội bộ, triệt tiêu tư tưởng cục bộ; là “bảo tàng tri thức” cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp cấp ủy khóa mới hoạch định chiến lược phát triển địa phương; và là “nguồn dữ liệu sơ cấp” phục vụ công cuộc quản trị số. 

Báo cáo tham luận của một số tỉnh/thành ủy và các nhà khoa học tại Kỷ yếu Hội thảo phân tích sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa địa giới hành chính (mang tính thời điểm, giới hạn quyền quản lý nhà nước) và không gian lịch sử (mang tính liên tục, lâu dài, tích hợp của cộng đồng cư dân, phong trào đấu tranh và sự lãnh đạo của tổ chức đảng). Đơn vị hành chính mới hình thành không đồng nghĩa với một vùng đất mới sinh ra từ số không. Do đó, các đại biểu khẳng định, cần ngăn ngừa hai khuynh hướng sai lầm: Đó là sai lầm ở Khuynh hướng cộng gộp cơ học: Cắt dán, ghép nối giản đơn các cuốn lịch sử cũ của các đơn vị tiền thân lại với nhau thành một cuốn sách dày cộm, thiếu trục phân tích xuyên suốt, gây trùng lặp bối cảnh chung, thiếu sự tương tác, bổ trợ giữa các địa bàn và Khuynh hướng “xóa trắng” lịch sử: Lấy mốc thời gian thành lập đơn vị hành chính mới hoặc thời điểm sáp nhập làm điểm xuất phát điểm tuyệt đối, hoặc lấy tổ chức mới gán ngược làm chủ thể cho các phong trào cách mạng trước đây khi tổ chức đó chưa hề ra đời; hay lấy tên gọi của một địa phương làm dòng chính mà làm mờ nhạt, giản lược truyền thống vẻ vang của các địa bàn còn lại. 

Việc xác định mốc kỷ niệm truyền thống và ngày thành lập của đảng bộ sau sáp nhập đòi hỏi căn cứ khoa học, dựa trên tư liệu lịch sử và hồ sơ tổ chức đảng. Vấn đề cốt lõi không đơn thuần là chọn một thời điểm, mà phải làm rõ bản chất các mốc thời gian: ngày thành lập là mốc hội tụ hành chính - pháp lý của tổ chức mới, trong khi ngày truyền thống gắn liền với cội nguồn của các tổ chức tiền thân nhằm đảm bảo chiều sâu bản sắc. Cả hai yếu tố này bổ sung, kế thừa lẫn nhau để giữ vững tính liên tục của lịch sử. Về phương pháp luận biên soạn, lịch sử đảng bộ sau sáp nhập cần kết hợp chặt chẽ giữa trục tổ chức - chính trị và không gian - hành chính qua kết cấu 3 phần: lịch sử các đảng bộ tiền thân, quá trình sắp xếp hợp nhất, và chặng đường phát triển của đảng bộ mới.

Đại biểu tham luận tại Hội thảo

Tại Hội thảo, tham luận trực tiếp của đại diện các tỉnh, thành ủy: Thành phố Hồ Chí Minh, Bắc Ninh, Cà Mau, An Giang, Cao Bằng, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam; các ý kiến tại Phiên trao đổi thảo luận và báo cáo tham luận của các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học tại Kỷ yếu Hội thảo đã phản ánh sinh động, toàn diện bức tranh triển khai công tác lịch sử Đảng tại cơ sở, chỉ rõ những kết quả đột phá cùng các vướng mắc từ thực tiễn khi triển khai thực hiện công tác này trong bối cảnh mới. Thực tiễn từ các địa phương cho thấy, nơi nào cấp ủy nắm vững chủ trương và chủ động đón đầu quá trình sắp xếp bộ máy thì nơi đó công tác lịch sử Đảng không bị gián đoạn, bảo toàn được tối đa tư liệu và thành quả nghiên cứu. 

Bên cạnh kết quả đạt được, các báo cáo tham luận từ đại diện Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy/Thành ủy: An Giang, Hải Phòng, Quảng Trị, Gia Lai, Hà Tĩnh, Hưng Yên, Bắc Ninh, Nghệ An, đều thẳng thắn nêu một số lực cản, bất cập nảy sinh, như:

Đứt gãy và phân tán tư liệu: Khi giải thể cấp huyện, sắp xếp trụ sở cấp xã, tư liệu bị phân tán ở nhiều kho lưu trữ khác nhau; hồ sơ lưu trữ cấp xã cũ có nguy cơ bị thất lạc, ẩm mốc, hư hỏng trong quá trình di chuyển. Thiếu hụt nguồn nhân lực chuyên môn: Mô hình chính quyền hai cấp khiến bộ phận Tuyên giáo cấp huyện giải thể. Ở cấp xã mới, khối lượng công việc hành chính - chuyên môn tăng vọt, ban xây dựng Đảng cấp xã chỉ có 1-2 cán bộ phụ trách tuyên giáo kiêm nhiệm, phần lớn không được đào tạo chuyên ngành sử học hay lịch sử Đảng, thiếu kiến thức về phê phán sử liệu học và kỹ năng khai thác tư liệu lưu trữ. Nguy cơ ghép nối cơ học và tư tưởng cục bộ: Xuất hiện tâm lý lúng túng giữa việc "viết mới hoàn toàn" hay "cộng gộp hai cuốn sách cũ làm một". Nhiều nơi nảy sinh mâu thuẫn về tâm lý cục bộ địa phương trong việc lựa chọn tên gọi, ngày truyền thống, mốc lịch sử tiêu biểu, phân bổ dung lượng trang viết và thứ bậc các nhân vật lãnh đạo qua các thời kỳ. Vướng mắc về cơ chế tài chính: Ngoài thù lao biên soạn, việc khảo sát, phỏng vấn nhân chứng sống, sưu tầm tài liệu lưu trữ ở Trung ương, tổ chức hội thảo khoa học và thẩm định đa tầng đòi hỏi nguồn lực kinh phí lớn, song hiện nay cơ chế định mức chi ngân sách cho công tác lịch sử Đảng cấp xã sau sáp nhập chưa được điều chỉnh tương xứng với quy mô địa bàn mới. Hạn chế trong công tác tuyên truyền, phát huy giá trị: Sách xuất bản ra phần lớn mới chỉ lưu hành nội bộ hoặc “nằm yên trên giá sách”, chưa chuyển hóa mạnh mẽ thành các sản phẩm truyền thông số đa phương tiện để giáo dục thế hệ trẻ và phục vụ đắc lực cho công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Từ thực tiễn thảo luận dân chủ, khoa học, Hội thảo thống các nhóm giải pháp nhằm làm tốt công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng trong giai đoạn mới: 1). Nâng cao nhận thức chính trị và tăng cường sự lãnh đạo trực tiếp, thường xuyên của cấp ủy; 2). Thống nhất nguyên tắc phương pháp luận: Kế thừa liên tục, không cộng gộp cơ học. Xác lập phương châm mang tính nguyên tắc: “Địa giới hành chính có thể chia tách, sáp nhập, bộ máy có thể tinh giản, nhưng dòng chảy lịch sử cách mạng trên địa bàn không bao giờ đứt đoạn”; 3). Quản trị tư liệu khoa học: Đặt bảo toàn lên trước, kết hợp số hóa, coi công tác tư liệu là điều kiện tiên quyết bảo đảm tính chân thực của công trình lịch sử đảng bộ, lịch sử truyền thống; 4). Kiện toàn tổ chức bộ máy, phát triển đội ngũ và xây dựng cơ chế tài chính: Xây dựng mạng lưới chuyên gia; tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu; tháo gỡ về việc thiếu định mức kinh phí; 5). Đa dạng hóa phương thức tuyên truyền, giáo dục, phát huy giá trị công trình.

Sau thời gian làm việc khẩn trương, nghiêm túc, trách nhiệm và tâm huyết, Hội thảo khoa học với chủ đề: “Công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng bộ địa phương; lịch sử truyền thống ban, ngành, đoàn thể trong bối cảnh mới” đã hoàn thành toàn bộ chương trình đề ra. Nhiều tham luận sâu sắc cùng các ý kiến phát biểu tâm huyết, thẳng thắn, phản ánh sinh động thực tiễn công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng từ Trung ương đến các địa phương, đơn vị. Đồng chí Lê Hải Bình thay mặt Đoàn Chủ trì tổng kết Hội thảo và nhấn mạnh ba nội dung cốt lõi:

Thứ nhất: Thống nhất cao về nhận thức chính trị, phương pháp luận khoa học và quyết tâm hành động thực tiễn

Hội thảo đã đạt được sự đồng thuận sâu sắc với nhận định: Lịch sử Đảng bộ địa phương và lịch sử truyền thống các ban, ngành, đoàn thể không chỉ là sự ghi chép các sự kiện đã qua, mà chính là nền tảng tư tưởng, cội nguồn sức mạnh chính trị trong giai đoạn hiện nay. Kiến tạo sự đồng thuận trong không gian phát triển mới: Trước yêu cầu sắp xếp các đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy, công tác lịch sử Đảng phải đi trước một bước nhằm bồi đắp nhận thức chung, khơi dậy niềm tự hào và tình cảm gắn bó của cán bộ, đảng viên, nhân dân đối với vùng đất mới, địa giới hành chính mới; từ đó tạo sự đoàn kết, thống nhất, cùng hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. Xây dựng "pháo đài" bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng: Chúng ta khẳng định rằng, cuộc đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch sẽ không thể thực sự sắc bén và hiệu quả nếu thiếu đi một nền tảng cứ liệu lịch sử vững chắc, chân thực và thuyết phục. Lan tỏa tinh thần trách nhiệm và lòng yêu nghề: Qua các ý kiến chia sẻ, chúng ta cảm nhận sâu sắc ngọn lửa nhiệt huyết cùng những trăn trở của đội ngũ những người làm công tác lịch sử Đảng tại cơ sở. Dù đối diện với nhiều khó khăn đặc thù, tất cả đều chung một khát vọng: làm sao để thực hiện nhiệm vụ quan trọng này ngày một bài bản, chất lượng và hiệu quả hơn.

Đại biểu tham dự Hội thảo chụp ảnh chung

Thứ hai: Nhận diện thẳng thắn và tập trung tháo gỡ 3 thách thức lớn nổi lên từ thực tiễn

Để công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng đáp ứng tốt yêu cầu trong bối cảnh mới, trong thời gian tơi, cần chủ động giải quyết 3 điểm nghẽn trọng tâm: 

- Về phương thức tổ chức thực hiện: Mặc dù hệ thống văn bản chỉ đạo, hướng dẫn đã có, song thực tiễn đòi hỏi phải sớm xây dựng bộ cẩm nang quy trình chi tiết, cụ thể hóa các tiêu chuẩn khoa học để các cấp ủy, tổ chức đảng dễ nắm bắt, dễ triển khai đồng bộ và chuẩn mực ngay từ cơ sở. 

- Về nhân lực và cơ chế phối hợp: Cần tiếp tục củng cố chủ thể tổ chức, kiện toàn đội ngũ và phân định rõ trách nhiệm trong từng khâu nghiên cứu, biên soạn, thẩm định; bố trí cán bộ phụ trách chuyên trách/bán chuyên trách và duy trì các đầu mối phối hợp chặt chẽ. Đặc biệt, công tác bồi dưỡng, tập huấn nghiệp vụ cho đội ngũ mới phải được đẩy mạnh toàn diện, nhất là kỹ năng tiếp cận nguồn sử liệu, phương pháp thẩm định khoa học và năng lực ứng dụng công nghệ số, xuất bản số vào công tác nghiên cứu lịch sử Đảng. 

- Về cơ chế tài chính và nguồn lực bảo đảm: Ghi nhận những khó khăn về kinh phí được nhiều đại biểu nêu ra, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh sẽ tổng hợp, chủ động phối hợp và kiến nghị với Văn phòng Trung ương Đảng cùng các cơ quan chức năng để rà soát, xây dựng cơ chế tài chính phù hợp, khả thi, tạo hành lang thuận lợi cho công tác này phát huy hiệu quả lâu dài.

Thứ ba: Nắm bắt các cơ hội mới để khơi dậy niềm tự hào và thắt chặt mối quan hệ Trung ương - địa phương

Bối cảnh mới đặt ra thách thức nhưng đồng thời mở ra những thời cơ mang tính đột phá: Khơi dậy niềm tự hào chung trong diện mạo mới: Đây là thời cơ quý báu để làm sâu sắc hơn truyền thống cách mạng vẻ vang của từng vùng đất, từng cơ quan, đơn vị. Sau quá trình sáp nhập và triển khai thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, những thế hệ cán bộ mới, các cấp ủy và tổ chức chính quyền mới sẽ cùng chia sẻ một niềm tự hào chung, kế thừa và viết tiếp những trang sử hào hùng của quê hương, đất nước. Thiết lập cơ chế phối hợp hai chiều chặt chẽ, thực chất: Mối quan hệ giữa cơ quan nghiên cứu Trung ương và các địa phương đang ngày càng gắn kết hơn bao giờ hết. Cơ chế phối hợp hai chiều cần tiếp tục được vận hành nhịp nhàng: Trung ương hướng dẫn, định hướng khoa học kịp thời; địa phương chủ động phản ánh, cung cấp thực tiễn và những vấn đề mới nảy sinh, để cùng nhau hoàn thành xuất sắc trọng trách mà Đảng, Nhà nước giao phó.

Cuộc cải cách tinh gọn bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp là bước ngoặt lịch sử mở rộng không gian phát triển của đất nước. Thực hiện trọn vẹn, trách nhiệm và khoa học công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng bộ trong bối cảnh mới chính là thể hiện bản lĩnh chính trị kiên định, lòng tri ân sâu sắc đối với các thế hệ tiền bối và trách nhiệm cao nhất đối với tương lai dân tộc, thiết thực hướng tới kỷ niệm 100 ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (1930-2030).