Tọa đàm khoa học “Nền kinh tế vì con người trong kỷ nguyên phát triển mới”

Cùng đồng hành tọa đàm có Tổ chức Oxfam tại Việt Nam – đơn vị tài trợ cho nghiên cứu về nền kinh tế vì con người giai đoạn 2026-2027. Tham gia có bà Vũ Thị Quỳnh Hoa, Giám đốc Oxfam tại Việt Nam; ông Max Lawson, Trưởng Ban Chiến lược Toàn cầu, Oxfam quốc tế; ông Anthony Kamande, Cố vấn Ban Nghiên cứu chiến lược Oxfam quốc tế; bà Maaza Seyoum, Quản lý cấp cao, Ban Công bằng kinh tế Oxfam quốc tế; cùng dự có đông đảo các nhà khoa học trong và ngoài Học viện.

Tọa đàm được tổ chức nhằm trao đổi, làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về mô hình phát triển lấy con người làm trung tâm trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế số và trí tuệ nhân tạo đang tác động sâu rộng đến mọi mặt đời sống xã hội.

PGS,TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương phát biểu tại toạ đàm

Nền kinh tế vì con người

Phát biểu khai mạc tọa đàm, PGS,TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương nhấn mạnh, “nền kinh tế vì con người” không chỉ là một khái niệm kinh tế học mà là cách tiếp cận phát triển đặt con người ở vị trí trung tâm. Theo đó, mọi mục tiêu tăng trưởng, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số hay phát triển khoa học công nghệ đều phải hướng tới mục tiêu cao nhất là phát triển con người toàn diện, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, hạnh phúc và năng lực làm chủ tương lai. 

Theo PGS,TS Nguyễn Mạnh Hùng, xây dựng nền kinh tế vì con người đòi hỏi phải có quan niệm mới, toàn diện hơn về con người trong thời đại số, khi con người không chỉ là người lao động hay đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là công dân số, chủ thể dữ liệu, chủ thể sáng tạo và trung tâm của các hệ sinh thái phát triển. Vì vậy, bên cạnh việc bảo đảm việc làm, thu nhập và phúc lợi, cần chú trọng tạo cơ hội học tập suốt đời, nâng cao năng lực thích ứng, bảo đảm môi trường sống an toàn và quyền tham gia vào các quyết định liên quan đến cuộc sống của mỗi cá nhân. Từ cách tiếp cận đó, quyền con người cũng cần được mở rộng trong những chiều cạnh mới như quyền tiếp cận công nghệ, bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư trong không gian số, quyền học tập và tái đào tạo suốt đời, quyền được bảo vệ trước các rủi ro do tự động hóa và trí tuệ nhân tạo gây ra, cũng như quyền được tham gia công bằng vào thành quả của tăng trưởng xanh và chuyển đổi số.

Đề cập đến tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), PGS,TS Nguyễn Mạnh Hùng nhận định, AI mở ra cơ hội lớn để nâng cao năng suất lao động, đổi mới giáo dục, y tế, quản trị xã hội và tạo động lực phát triển mới cho Việt Nam. Tuy nhiên, AI cũng đặt ra nhiều thách thức như nguy cơ gia tăng bất bình đẳng, phân hóa kỹ năng, khoảng cách trong tiếp cận công nghệ và rủi ro liên quan đến dữ liệu cá nhân. Do đó, nguyên tắc xuyên suốt cần được bảo đảm là công nghệ phải phục vụ con người, AI phải hỗ trợ con người và kinh tế số phải mở rộng cơ hội phát triển cho mọi người dân.

Quang cảnh toạ đàm

Cụ thể hóa trong điều kiện Việt Nam, PGS,TS Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu tăng trưởng cao để tạo nguồn lực cho phát triển đất nước, song tăng trưởng chỉ có ý nghĩa khi đó là tăng trưởng bao trùm, bền vững và nhân văn. Thực tiễn chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và tái cấu trúc nền kinh tế đang đặt ra nguy cơ gia tăng bất bình đẳng, tác động mạnh tới người nghèo, người yếu thế và các nhóm dễ bị tổn thương. Vì vậy, chính sách cần đi trước một bước để bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển, đồng chí nhấn mạnh.

Từ tinh thần đó, PGS,TS Nguyễn Mạnh Hùng gợi mở bốn nội dung trọng tâm để tọa đàm tập trung thảo luận, gồm: làm rõ nội hàm của nền kinh tế vì con người trong điều kiện Việt Nam; phân tích những biến đổi của con người dưới tác động của AI, kinh tế số và xã hội số; nhận diện các dạng bất bình đẳng mới về công nghệ, kỹ năng, dữ liệu, vốn, tri thức, dịch vụ công và môi trường sống; đồng thời nghiên cứu xây dựng hệ tiêu chí đánh giá nền kinh tế vì con người, trong đó bên cạnh các chỉ tiêu tăng trưởng cần coi trọng hơn chất lượng sống, năng lực con người, công bằng cơ hội, niềm tin xã hội, sự hài lòng của người dân và mức độ bảo vệ phẩm giá con người.

Ông Max Lawson, Trưởng ban Chiến lược Toàn cầu, Oxfam Quốc tế phát biểu tại toạ đàm

Xây dựng hệ tiêu chí đánh giá nền kinh tế vì con người

Phát biểu tại tọa đàm, ông Max Lawson, Trưởng Ban Chiến lược Toàn cầu, Oxfam Quốc tế nhấn mạnh, trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với những cú sốc chồng lấn về dịch bệnh, xung đột, biến đổi khí hậu, chiến tranh thương mại và những biến động từ công nghệ mới, bất bình đẳng đang trở thành một trong những thách thức toàn cầu nghiêm trọng nhất. Theo ông, kể từ năm 2020, các “cú sốc bất bình đẳng” đã dần trở thành trạng thái bình thường mới, khi mỗi cuộc khủng hoảng đều tạo ra những nhóm hưởng lợi và nhóm chịu tổn thương ngày càng phân hóa rõ nét.

Ông Max Lawson cho rằng, bất bình đẳng ngày nay không còn chỉ được đo bằng thu nhập hay tài sản, mà đã mang tính đa chiều, thể hiện ở khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm tử tế, an toàn xã hội, cơ hội tham gia vào đời sống chính trị - xã hội và khả năng chống chịu trước các rủi ro. Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang mở ra cả cơ hội lẫn nguy cơ mới, khi công nghệ có thể trở thành động lực thúc đẩy phát triển nhưng cũng có thể làm sâu sắc thêm khoảng cách giữa các nhóm dân cư nếu không được quản trị hiệu quả.

Ông Max Lawson cho rằng, Việt Nam là một trong những điểm sáng toàn cầu về tăng trưởng gắn với công bằng xã hội, với những thành tựu nổi bật trong giảm nghèo, mở rộng tiếp cận dịch vụ công và kiểm soát bất bình đẳng trong nhiều giai đoạn phát triển. Tuy nhiên, bước vào giai đoạn phát triển mới, bất bình đẳng tại Việt Nam có nguy cơ chuyển từ tính chất thu nhập sang bất bình đẳng mang tính cấu trúc và đa chiều hơn, nhất là trong tiếp cận công nghệ, kỹ năng số, cơ hội việc làm chất lượng cao và khả năng thích ứng trước các cú sốc mới. Từ đó, ông nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện các chính sách chủ động kiểm soát bất bình đẳng, củng cố hệ thống an sinh xã hội, đầu tư cho giáo dục, y tế, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực, bảo đảm quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh thực sự phục vụ con người và không để ai bị bỏ lại phía sau.

TS Nguyễn Thắng, nguyên Giám đốc Trung tâm Phân tích và Dự báo phát biểu tại toạ đàm

Phát biểu tại tọa đàm, TS Nguyễn Thắng, nguyên Giám đốc Trung tâm Phân tích và Dự báo nhấn mạnh, trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững và bao trùm, việc xây dựng một nền kinh tế vì con người cần được nhìn nhận không chỉ ở góc độ mục tiêu phát triển mà còn là nguyên tắc xuyên suốt trong thiết kế chính sách. Theo ông, tăng trưởng kinh tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi thành quả phát triển được phân bổ công bằng, mở rộng cơ hội cho mọi người dân và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống một cách toàn diện.

TS Nguyễn Thắng cho rằng, quá trình chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang mở ra những cơ hội lớn để Việt Nam đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động và tạo động lực phát triển mới. Tuy nhiên, đi cùng với đó là không ít thách thức, nhất là nguy cơ gia tăng bất bình đẳng giữa các nhóm dân cư, giữa khu vực đô thị và nông thôn, giữa doanh nghiệp lớn với doanh nghiệp nhỏ, cũng như giữa những người có khả năng tiếp cận công nghệ với các nhóm còn hạn chế về nguồn lực, kỹ năng và điều kiện thích ứng.

Phân tích từ góc độ phát triển bao trùm, TS Nguyễn Thắng nhấn mạnh, chuyển đổi xanh không chỉ là câu chuyện về môi trường hay công nghệ mà còn là vấn đề công bằng xã hội, khi chi phí và lợi ích của quá trình chuyển đổi cần được phân bổ hợp lý giữa các nhóm trong xã hội. Tương tự, trí tuệ nhân tạo và kinh tế số nếu không được quản trị hiệu quả có thể trở thành yếu tố khuếch đại bất bình đẳng, tạo ra sự phân cực về kỹ năng, việc làm và cơ hội phát triển. Vì vậy, cùng với thúc đẩy đổi mới sáng tạo, Việt Nam cần chú trọng xây dựng các cơ chế an sinh xã hội thích ứng, hỗ trợ đào tạo lại lực lượng lao động, mở rộng tiếp cận giáo dục, công nghệ và tài chính xanh, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển.

Theo TS Nguyễn Thắng, một nền kinh tế vì con người phải là nền kinh tế đặt phẩm giá, năng lực và quyền phát triển của con người ở vị trí trung tâm; trong đó, các chính sách tăng trưởng cần được đánh giá không chỉ bằng các chỉ số kinh tế truyền thống mà còn bằng mức độ cải thiện chất lượng sống, thu hẹp bất bình đẳng, tăng cường khả năng chống chịu của xã hội trước các cú sốc và bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình phát triển. 

Các đại biểu chụp ảnh chung