Cụ Huỳnh Thúc Kháng - Tấm gương cao đẹp của bậc đại trí thức yêu nước

Đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, cùng các đồng chí: Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; Lê Ngọc Quang, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng; Nguyễn Văn Chiến, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương; Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, chủ trì Hội thảo.

Đồng chí Trịnh Văn Quyết, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương phát biểu khai mạc Hội thảo

Phát biểu khai mạc Hội thảo, đồng chí Trịnh Văn Quyết, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương đã ôn lại cuộc đời, sự nghiệp và khẳng định những đóng góp của cụ Huỳnh Thúc Kháng đối với sự nghiệp cách mạng, sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Cụ Huỳnh Thúc Kháng, sinh ngày 01/10/1876 trong một gia đình Nho học tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam (nay là xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng). Lúc nhỏ tên là Huỳnh Văn Thước, sau là Huỳnh Hanh; năm 1900 Cụ đỗ Giải nguyên thi Hương, từ đây lấy tên là Huỳnh Thúc Kháng; năm 1904, đỗ đầu thi Hội và đỗ Tiến sĩ - vị trí cao trong hệ thống khoa cử đương thời.

Nhưng giữa lúc nước mất, dân nô lệ, bậc đại khoa ấy đã khước từ chốn quan trường để chọn con đường cứu nước. Đó là lựa chọn mang tính quyết định, định hình bản lĩnh, cốt cách của cả một đời người. Trong suốt hơn 70 năm cuộc đời, cụ Huỳnh Thúc Kháng chỉ suy nghĩ và hành động với quan điểm xuyên suốt, nhất quán: Tất cả vì "Dân". Học vì dân. Viết vì dân. Chịu tù đày vì dân. Gánh vác việc nước cũng vì dân.

Cùng các chí sĩ Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp, cụ Huỳnh Thúc Kháng khởi xướng và trở thành một trong những linh hồn của phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ với tôn chỉ "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh": Mở trường dạy chữ Quốc ngữ, lập hội buôn, hội nông, cổ vũ tân học, bài trừ hủ tục. Phong trào Duy Tân đã thổi bùng lên phong trào chống sưu thuế ở Quảng Nam và khắp Trung Kỳ đầu năm 1908. Hoảng sợ, thực dân Pháp đàn áp khốc liệt, bắt và đày Cụ ra Côn Đảo. Mười ba năm tù ngục (1908 - 1921) vẫn không khuất phục được ý chí của Cụ. Chính nơi "địa ngục trần gian" ấy, Cụ đã tự học tiếng Pháp để mở rộng tầm nhìn ra thế giới và tôi rèn bản lĩnh của người yêu nước.

Sau khi được trả tự do và trở về đất liền, tiếp tục con đường đấu tranh cho dân sinh, dân chủ, năm 1926, với tài năng và uy tín trước nhân dân, Cụ được bầu làm Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Cụ đã dùng nghị trường để tố cáo chính sách cai trị hà khắc, đòi quyền lợi cho nhân dân; khi tiếng nói ấy bị áp chế, Cụ khẳng khái từ chức vào năm 1928.

Cùng với hoạt động nghị trường, cụ Huỳnh Thúc Kháng còn dành nhiều tâm huyết cho hoạt động báo chí. Năm 1927, Cụ sáng lập và trực tiếp làm chủ nhiệm kiêm chủ bút báo Tiếng Dân tại Huế - Tờ báo Tiếng Việt đầu tiên ở Trung Kỳ và cũng là tờ báo được xuất bản lâu nhất, gần 16 năm (1927 - 1943). Ngòi bút của cụ Huỳnh Thúc Kháng đã trở thành tiếng nói của lương tri, bênh vực người lao khổ, nuôi dưỡng tinh thần dân tộc trong những năm tháng đất nước chịu ách thống trị của thực dân.

Tầm vóc của một bậc đại trí thức không chỉ ở học vấn uyên thâm, nhãn quan chính trị mẫn tiệp, mà ở khả năng nhận ra chân lý của thời đại và dấn thân theo chân lý ấy. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, ở tuổi gần 70, Cụ nhận lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Hà Nội gánh vác việc nước.

Cuộc gặp gỡ giữa lãnh tụ Hồ Chí Minh và cụ Huỳnh Thúc Kháng là cuộc gặp gỡ của hai nhân cách lớn trên một nền tảng chung: Độc lập của dân tộc và hạnh phúc của nhân dân - biểu tượng sinh động của chiến lược đại đoàn kết toàn dân tộc và tư tưởng trọng dụng hiền tài của Đảng ta.

Ngày 2/3/1946, cụ Huỳnh Thúc Kháng được Quốc hội khóa I tín nhiệm bầu giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ trong Chính phủ Liên hiệp kháng chiến. Từ cuối tháng 5 đến tháng 10 năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, cụ Huỳnh Thúc Kháng được giao trọng trách Quyền Chủ tịch nước.

Thấm nhuần lời dặn "dĩ bất biến, ứng vạn biến" của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Cụ điều hành bộ máy Nhà nước non trẻ vững vàng giữa thù trong, giặc ngoài; kiên quyết, sáng suốt chỉ đạo đập tan các âm mưu bạo loạn, lật đổ của các thế lực phản động, giữ vững chính quyền cách mạng.

Trở về nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi nhận: "Trong lúc tôi đi vắng, nhờ sự lãnh đạo sáng suốt của cụ Huỳnh quyền Chủ tịch, sự giúp đỡ của Quốc hội, sự ra sức gánh vác của Chính phủ, sự đồng tâm hợp lực của quốc dân, mà giải quyết được nhiều việc khó khăn, công việc kiến thiết cũng tiến bộ".

Lễ công bố phát hành bộ tem bưu chính "Kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (1876-2026)" 

Tháng 11/1946, trước ngày Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Cụ nhận nhiệm vụ Đặc phái viên của Chính phủ vào miền Trung, động viên đồng bào đoàn kết kháng chiến. Ngày 21/4/1947, Cụ từ trần tại Quảng Ngãi.

Báo tin buồn với đồng bào cả nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: "Cụ Huỳnh là một người học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao... Cả đời cụ Huỳnh không cầu danh vị, không cầu lợi lộc, không thèm làm giàu, không thèm làm quan. Cả đời cụ Huỳnh chỉ phấn đấu cho dân được tự do, nước được độc lập". Đó là lời đánh giá đầy đủ nhất, cao quý nhất về cụ Huỳnh Thúc Kháng.

Đồng chí Trịnh Văn Quyết, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương khẳng định, di sản cụ Huỳnh Thúc Kháng để lại không chỉ thuộc về lịch sử, mà còn để lại những bài học sâu sắc cho hôm nay và mai sau: Trí thức chân chính là trí thức gắn trí tuệ với vận mệnh dân tộc; trí thức chỉ thực sự lớn khi đứng về phía Nhân dân và khối đại đoàn kết chỉ bền vững khi được xây dựng trên sự tin cậy, tôn trọng, đồng thuận vì mục tiêu chung.

Hiện nay, khi Đảng ta xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, giáo dục, đào tạo và văn hóa là những lĩnh vực chiến lược được chỉ rõ trong các Nghị quyết số 57-NQ/TW, 71-NQ/TW, 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, thì tinh thần "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh" càng cho thấy giá trị gợi mở sâu sắc đối với yêu cầu phát triển con người và đất nước trong kỷ nguyên mới của dân tộc.

150 năm đã trôi qua, nhưng tiếng nói vì dân của cụ Huỳnh Thúc Kháng vẫn vang vọng. Tôn vinh Cụ hôm nay là để mỗi cán bộ, đảng viên, mỗi trí thức, mỗi người Việt Nam tự soi mình vào tấm gương "không cầu danh vị, không cầu lợi lộc"; tiếp tục thắp sáng khát vọng học tập, cống hiến, đóng góp trí tuệ, tâm huyết xây dựng quê hương, đất nước hùng cường, thịnh vượng, sánh vai với các cường quốc năm châu, như ước nguyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của cụ Huỳnh Thúc Kháng.

Phát biểu tại hội thảo, đồng chí Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, ý nghĩa của hội thảo hôm nay không chỉ ở việc tôn vinh cụ Huỳnh Thúc Kháng, mà quan trọng hơn là chuyển hóa những giá trị, bài học từ cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng, hành động của Cụ thành hành động cụ thể; góp phần thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các nghị quyết chiến lược của Trung ương, vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

Với hơn 200 đại biểu tham dự, các ý kiến cùng 40 tham luận tại hội thảo tập trung nghiên cứu, làm rõ và khẳng định những đóng góp của cụ Huỳnh Thúc Kháng đối với sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; làm sâu sắc hơn những giá trị trong tư tưởng, nhân cách, đạo đức, tinh thần yêu nước và phụng sự nhân dân của Cụ.

Triển lãm sách và tư liệu về cụ Huỳnh Thúc Kháng

Phát hành bộ tem bưu chính "Kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng

Tại hội thảo, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và UBND TP. Đà Nẵng tổ chức Lễ công bố phát hành bộ tem bưu chính "Kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (1876-2026)".

Bộ tem được thiết kế với 01 mẫu tem, lấy chân dung cụ Huỳnh Thúc Kháng trong trang phục áo dài, khăn đóng truyền thống làm hình ảnh trung tâm. Qua đó khắc họa vẻ đẹp trang nghiêm, đĩnh đạc và khí chất của một bậc đại trí thức yêu nước, một nhân cách lớn của dân tộc. Chân dung được xử lý theo ngôn ngữ đồ họa, tạo sự cân đối giữa tính chân thực lịch sử và đặc trưng mỹ thuật của tem bưu chính.

Đây là hoạt động có ý nghĩa thiết thực nhằm tôn vinh một danh nhân kiệt xuất của dân tộc, đồng thời lan tỏa những giá trị văn hóa, lịch sử và tri thức của Việt Nam đến đông đảo công chúng trong nước và bạn bè quốc tế.