TS Phạm Thị Thành, Viện trưởng Viện Thông tin khoa học chủ trì buổi thông tin. TS Đặng Xuân Phương, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội - báo cáo viên tại buổi thông tin.Dự buổi thông tin chuyên đề có các cán bộ, giảng viên, nghiên cứu viên Học viện.
Toàn cảnh buổi thông tin chuyên đề
Trao đổi tại buổi thông tin, TS Đặng Xuân Phương đặt vấn đề về tính hai chiều của cuộc đấu tranh trên không gian mạng trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật. Một mặt, cần kiên quyết ngăn chặn các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật xấu, độc, xuyên tạc sự thật lịch sử, xúc phạm các biểu tượng của đất nước, dân tộc. Mặt khác, cần bảo vệ quyền sáng tạo chính đáng của văn nghệ sĩ khỏi hiện tượng bị “phán xét bởi đám đông”, hoặc rơi vào tình trạng tự kiểm duyệt quá mức do tâm lý dè dặt, e ngại, làm nghèo đi đời sống sáng tạo văn hóa.
Từ đó, báo cáo viên đặt ra câu hỏi: làm thế nào để xử lý đúng đắn, giảm thiểu rủi ro khi có sự va chạm giữa quyền tự do sáng tạo của văn nghệ sĩ với những giá trị không được xâm phạm trong lĩnh vực văn hóa, tư tưởng?
Theo báo cáo viên, lời giải cần bảo đảm đồng thời ba mục tiêu song hành: bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ gìn ký ức, truyền thống tốt đẹp của dân tộc và phát huy giá trị văn hóa, con người Việt Nam; bảo vệ quyền sáng tạo, quyền hưởng thụ, tiếp cận giá trị văn hóa và tham gia đời sống văn hóa có trách nhiệm trên không gian mạng; tạo lập môi trường pháp lý ổn định cho sự phát triển của văn học, nghệ thuật.
TS Đặng Xuân Phương báo cáo tại buổi thông tin chuyên đề
Cơ sở chính trị, pháp lý và các yêu cầu của quyền sáng tạo
Tại buổi thông tin, TS Đặng Xuân Phương đã hệ thống hóa các chủ trương, đường lối của Đảng làm cơ sở chính trị cho hoạt động đấu tranh phòng, chống tác hại trên không gian mạng, từ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), Nghị quyết số 33-NQ/TW (năm 2014) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam, Nghị quyết số 35-NQ/TW (năm 2018) về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đến các văn kiện ban hành trong năm 2026 gồm Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Chỉ thị số 05-CT/TW về báo chí, truyền thông trên không gian mạng, Chỉ thị số 04-CT/TW về hoạt động xuất bản và Nghị quyết số 25-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới.
Về cơ sở pháp lý, TS Đặng Xuân Phương phân tích Điều 40 và Điều 41 Hiến pháp năm 2013, quy định quyền sáng tạo văn học, nghệ thuật, quyền thụ hưởng lợi ích từ các hoạt động đó và quyền hưởng thụ, tiếp cận các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa.
Lấy ví dụ đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật có yếu tố lịch sử Việt Nam, TS Đặng Xuân Phương nêu bốn yêu cầu cơ bản: không làm sai lệch bản chất sự kiện lịch sử (tính chính nghĩa, phi nghĩa, nguyên nhân); không xúc phạm nhân phẩm, danh dự của nhân vật lịch sử có thật; không làm tổn thương niềm tin, ký ức của những người đã hy sinh và thân nhân của họ; không xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả đối với tác phẩm gốc.
Thông qua nhiều vụ việc cụ thể trong nước và kinh nghiệm quốc tế, TS Đặng Xuân Phương khái quát sáu hình thái xung đột chủ yếu về văn hóa, tư tưởng trên không gian mạng thời gian gần đây: giữa hư cấu nghệ thuật và sự thật lịch sử; giữa chuẩn mực truyền thống và tự do cá nhân; giữa bản sắc dân tộc và trào lưu toàn cầu; giữa ý kiến số đông trên mạng và đánh giá của giới chuyên môn; giữa trí tuệ nhân tạo và sáng tạo của cá nhân; giữa nội dung ngắn, nhanh và nghệ thuật có chiều sâu. Các xung đột này xuất hiện trong nhiều loại hình, từ văn học, xuất bản, điện ảnh, sân khấu, mỹ thuật đến các sản phẩm số như trò chơi điện tử và nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra.
TS Phạm Thị Thành, Viện trưởng Viện Thông tin khoa học phát biểu tại buổi thông tin chuyên đề
TS Tống Đức Thảo, Phó Viện trưởng Viện Thông tin khoa học trao đổi tại buổi thông tin chuyên đề
Theo TS Đặng Xuân Phương, không gian mạng đang vận hành khác trước: tranh luận đã chuyển từ giới phê bình chuyên môn và báo chí văn nghệ sang cộng đồng mạng, nơi bất kỳ tài khoản nào cũng có thể khởi phát hoặc khuếch đại; một chi tiết trang phục, đạo cụ hay lời thoại có thể trở thành khủng hoảng truyền thông chỉ trong vài giờ, trước khi kịp xác minh; tranh luận thường thiên về cảm xúc hơn lập luận; trong khi thuật toán của các nền tảng có xu hướng đẩy mạnh nội dung kích thích cảm xúc, tạo điều kiện cho các đợt công kích “bày đàn”… Tác hại vì vậy đến từ cả hai phía, gồm sản phẩm lệch chuẩn và phản ứng thái quá.
Phân tích thực tiễn, TS Đặng Xuân Phương cho rằng, cơ chế xử lý khủng hoảng truyền thông trên không gian mạng hiện nay còn ba thiếu hụt: thiếu cảnh báo sớm ở khâu tiền kiểm đối với tác phẩm nhạy cảm; thiếu lực lượng phản biện chuyên môn thường trực, có thể huy động nhanh; thiếu đối thoại công khai với tác giả, đơn vị sản xuất trước khi áp dụng các biện pháp mạnh. Hệ quả là hai sai lầm có thể xảy ra: hoặc bỏ lọt vi phạm; hoặc “đánh nhầm”, khi một tác phẩm có tính thử nghiệm nghệ thuật chính đáng bị ngăn chặn một cách cực đoan dưới áp lực dư luận thiếu chiều sâu chuyên môn. Từ đó, báo cáo viên khẳng định, đấu tranh hiệu quả trong thời gian tới không nằm ở khả năng phản ứng nhanh hơn sau khủng hoảng, mà ở việc làm rõ tiêu chí nhận diện nội dung có nguy cơ xấu, độc để chủ động phòng ngừa, ngăn chặn.
Thể chế hóa để bảo vệ sáng tạo có trách nhiệm
Về giải pháp, TS Đặng Xuân Phương cho rằng thể chế hóa các giới hạn về tư tưởng, văn hóa không nhằm hạn chế sáng tạo mà để bảo vệ sáng tạo có trách nhiệm. Một hành lang pháp lý minh bạch mang lại lợi ích cho cả bốn chủ thể: người sáng tạo không phải làm việc trong bất an vì không rõ ranh giới; cơ quan quản lý có công cụ xử lý theo tiêu chí, không theo cảm tính hay áp lực nhất thời; công chúng có cơ sở để phản biện duy lý; thị trường cạnh tranh bằng chất lượng, không bằng việc thương mại hóa rủi ro tư tưởng.
Điểm nhấn của phần giải pháp là đề xuất thang bốn cấp độ rủi ro với mức can thiệp tăng dần: cấp độ 1 là hư cấu hợp lý, thuộc vùng an toàn, cần được khuyến khích và bảo vệ trước dư luận thiếu căn cứ; cấp độ 2 là diễn giải mới dựa trên tư liệu kiểm chứng được, thuộc phạm vi tranh luận học thuật, xử lý bằng đối thoại chuyên môn; cấp độ 3 là sai lệch khách quan do hạn chế về nghiên cứu, biên tập, xử lý bằng chỉnh sửa, chú thích, dán nhãn, giới hạn độ tuổi; cấp độ 4 là xuyên tạc, phàm tục hóa, bôi nhọ, tức sản phẩm có nội dung xấu, độc, cần áp dụng biện pháp pháp lý tương ứng với mức độ và hậu quả. Việc xác định cấp độ dựa trên năm nhóm tiêu chí (sự thật lịch sử; biểu tượng và ký ức; chủ đích và ngữ cảnh; tác động xã hội; khả năng khắc phục) và được đặt trong ma trận kết hợp hai chiều: khách quan là nội dung và hậu quả thực tế, chủ quan là chủ đích và mức độ cẩn trọng của người làm ra sản phẩm. Cùng với đó, cần xác định rõ trách nhiệm theo chuỗi giá trị sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng sản phẩm văn hóa, nghệ thuật.
Đại biểu trao đổi tại buổi thông tin chuyên đề
Đại biểu trao đổi tại buổi thông tin chuyên đề
Đại biểu trao đổi tại buổi thông tin chuyên đề
Trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của nhiều quốc gia, TS Đặng Xuân Phương đề xuất bảy nguyên tắc trong thể chế hóa, nhấn mạnh yêu cầu tôn trọng tự do sáng tạo trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật; bảo vệ sự thật lịch sử, lợi ích quốc gia, danh dự dân tộc; phân tầng rủi ro, không đánh đồng mọi sai lệch với vi phạm nghiêm trọng; đối thoại chuyên môn trước khi đình chỉ, thu hồi; và không hành chính hóa đời sống văn học, nghệ thuật. Theo báo cáo viên, cần học tinh thần chứ không sao chép nguyên mô hình của nước ngoài, lựa chọn cách làm phù hợp với đặc điểm của Việt Nam, vừa bảo vệ nền tảng tư tưởng, ký ức lịch sử, lợi ích quốc gia, vừa không cực đoan hóa dẫn tới “đóng băng” sáng tạo.
Đối với trách nhiệm xã hội, người sáng tạo nội dung trên không gian mạng cần tự đối chiếu tiêu chí rủi ro trước khi đăng tải, ghi nguồn tư liệu, tuyên bố hư cấu, tham vấn khi chạm tới các chủ đề nhạy cảm và kiểm chứng kỹ tư liệu, kể cả khi sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo; công chúng số cần kiểm chứng trước khi chia sẻ, phân biệt phản biện có căn cứ với công kích đám đông và chờ ý kiến chuyên môn khi vấn đề chưa rõ. Về định hướng lâu dài, TS Đặng Xuân Phương cho rằng Nhà nước cần chủ động đặt hàng, hỗ trợ các dự án lịch sử nghiêm túc, chất lượng cao để không gian mạng không bị lấp đầy bởi những sản phẩm kém chất lượng.
Trong phần trao đổi, các chuyên gia, nhà khoa học và báo cáo viên tập trung thảo luận về việc xác lập các tiêu chí ranh giới giữa diễn giải mới và xuyên tạc; các biện pháp nhận diện, xử lý (tình huống và lâu dài) các tác phẩm có dấu hiệu sai lệch; việc tham vấn chuyên gia ngay từ đầu có phải là kiểm duyệt hay không; Luật Xuất bản cần được sửa đổi như thế nào để khắc phục rủi ro trong kiểm soát nội dung; và quy định dán nhãn hư cấu nên được đưa vào luật hay văn bản hướng dẫn thi hành, trong mối quan hệ với nguyên tắc hạn chế quyền công dân phải do luật định. Các đại biểu cũng tập trung thảo luận về phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam và những điều chỉnh cần thiết trong dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa nhằm tạo điều kiện để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển của đất nước.
Phát biểu tại buổi thông tin chuyên đề, TS Phạm Thị Thành, Viện trưởng Viện Thông tin khoa học trân trọng cảm ơn báo cáo viên đã chia sẻ những kiến thức lý luận và thực tiễn sâu sắc, sinh động. Theo TS Phạm Thị Thành, nội dung chuyên đề rất hữu ích đối với đội ngũ cán bộ, giảng viên, nghiên cứu viên và những người làm công tác thông tin, báo chí, xuất bản của Học viện, đặc biệt trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng mạng xã hội đang tác động không nhỏ đến đời sống văn hóa, tư tưởng và hoạt động sáng tạo văn học, nghệ thuật.
Các đại biểu chụp ảnh chung